Memento momento. De werkelijkheid aan het woord

Momentaanheid. De werkelijkheid “aan het woord”.

Op dát moment. In het licht en de perceptie van het eenmalig tóen, dáár.

1. Mijn huisje staat te koop en enkele maanden geleden werd me de vraagprijs geboden. Ik heb dat bod niet aanvaard omdat de overdracht binnen enkele weken moest plaatsvinden en ik geen nieuw onderkomen had. Ik was daarbij niet echt ontevreden over de woning zodat het al dan niet verkopen me onverschillig liet. In dat laatste is verandering gekomen. Ik wil er nu weg. Dat zou reden kunnen vormen om spijt te hebben van de afwijzing van dat bod maar ik zou daarmee miskennen dat ik destijds anders naar het huisje keek dan nu. Ik zou aspecten van toen en nu uit hun moment losmaken om ze vervolgens te plaatsen waar ze niet thuis horen. Ik belast mijzelf dan met valse spijt doordat ik verontachtzaam dat ik destijds tevreden was over de woning. Ik misken zo de momentaniteit van een gebeurtenis. Dit soort vergissing zie ik veelvuldig om mij heen. Hoe de mens telkens weer feiten miskent en ze ondergeschikt maakt aan gewenst narratief en gezocht drama. Niet alleen machthebbers op macro-schaal bezigen propaganda. Ook de enkeling is er van doortrokken.

2. Zo was ik ook twee keer gehuwd, eerst 16 jaar en na 8 jaar alleen weer 10 jaar getrouwd. Doordat relaties ten einde komen hoor je wel zeggen dat ze mislukt zijn en mitsdien niet hadden moeten worden aangegaan maar ik had ze geen van beiden willen missen. Hoewel ik van beide scheidingen het oorzakencomplex nog weet, staat me ook de adembenemende verliefdheid waarmee het allemaal begon zonneklaar voor ogen. Ik was telkens gelukkig getrouwd en ben gelukkig gescheiden. Dat kan alleen maar doordat ik de gebeurtenissen in hun moment laat. Ik pluk ze niet als bloemen uit het veld weg om mij er thuis, cq in mijn hoofd naar believen toe te kunnen verhouden, maar laat ze in het veld waarin ze zich afspeelden. Ik ga terug naar al die oorspronkelijke configuraties. Ik weersta de verleiding van het romantiseren door “bloemschikken”.

Casus 3 : Was sinds mijn vroege jeugd graag aan de waterkant en had vanaf mijn 10e jaar bootjes van klein naar almaar groter. Dat bracht heel veel werk en kosten en (inmiddels 65) sinds nog maar 10 jaar heb ik het ideale bootje. Klein, polyester, kan zeilen, heeft een motortje, staat op een trailer in de tuin, kan er nét in slapen, alles kan in het heel klein. Kosten vrijwel nul. Onafhankelijkheid is troef. Maar de conclusie dat ik op mijn tiende dit bootje had moeten kopen is mathematisch misschien juist maar menselijkerwijs is het te kort door de bocht. Zo vergaat het ons in het leven. Aldoende de eigen gebruiksaanwijzing bevroedend. Die kwam immers niet mee uit de baarmoeder. Dát je waarneming afhangt van je kijkwijze is één, maar hoe dat dan wordt ingevuld, is wat mij hier bezig houdt. De inhoud van het radarsignaal dat wij versturen is immers verregaand bepalend voor de boodschap die we terug ontvangen. Objectiviteit is een illusie ook al moet ik elders concluderen dat leven en beschouwen zonder illusie ondenkbaar is. Bloemschikken mag maar dan welbewust en met een knipoog.

4. Andersom kan het ook. Jijzelf of een kind van je vertrekt voor een reis van enkele maanden. In auto’s, bussen, vreemd verkeer, veerboten, vliegtuigen, onbekende steden en de risico’s die je voor je ziet bezorgen je kippevel. Maar wie de reis van minuut tot minuut mee maakt, is zich van bijzondere risico’s niet bewust. In onze voorafgaande voorstelling comprimeren we het tijdsverloop en de gevaarfactor voor de totale reis kennen we er nu toe per moment aan toe. We jagen onszelf daarmee nodeloos angst aan.

Zo ook ken ik enkele oudere echtparen bij wie een onderhuidse treurnis leeft doordat ze kinderloos zijn gebleven. In beginsel hadden ze graag kinderen gekregen maar op het moment supreme kwam het telkens niet tot sex. Er hadden kinderen moeten zijn, maar ja…… het kwam er almaar niet van. Want zoals je “in ouwehoeren niet kan wonen” (Jan Schaeffer), zo word je van louter kinderen willen niet zwanger.

Zo is ook vergeving een leerstuk annex aan momentaniteitsbesef. De daden van toen vonden plaats in een eigen feiten- en standpuntenconstellatie. Een hernieuwde beschouwing kan een ander beeld dan wel een ander oordeel opleveren. Misschien alleen maar omdat we verder moeten en de oude oordelen aan noodzakelijke ontwikkeling in de weg staan. Daarnaast oordelen we nú over tóen. Verjaring is niet alleen een formele kwestie; er kunnen redenen zijn waardoor door tijdsverloop ingrijpen op grond van eerdere percepties niet meer opportuun is. Waarheidscommissies geven ruimte aan besef van momentaniteit. Misschien wel slechts omdat er anders geen voortgang mogelijk is. Waarmee pragmatiek zich aandient. Of denk aan de rechter die diefstal van een brood niet bestrafte omdat de dader waarlijk honger had. Noodweer. Ethiek is al gauw te abstract. With your feet on the floor and your head in the clouds you must be very big man.

Een enkele keer kom je bij iemand binnen die blijkt beeldend kunstenaar te zijn en de confrontatie met diens werken is dan vaak niet ver weg. Al vroeg had ik in de gaten dat ik á la minuut geen standpunt heb jegens andermans ijver en kijkend naar al dat moois was mijn commentaar vaak: “welnu ik ben benieuwd wat ik er van vind”. Zoiets geeft niet alleen een aangename time-out voor een eventuele sociaal ongewenste reactie maar ik merkte keer op keer dat ik die tijd ook waarlijk nodig had om het getoonde een plek in mijn bevinden te geven. Van lezers, kijkers, luisteraars mag gevraagd worden moeite te doen, werken tegemoet te komen maar voor zover hier van belang merkte ik telkens dat die tijd ook werkelijk nodig was. Mijn waarneming heeft niet direct de meest juiste inbedding. Het moet “indalen” in een meer gedragen besef. Daarnaast weet ik dat niet zo’n goede kijker ben. Ik sta meer, verder open voor geluid.

Besef van momentaniteit betekent dat je terugkijkend ook de ‘sleutel’ waarin je destijds zelf stond naast alle overige invloeden van dat moment betrekt in een (her)beschouwing. Al wat op je inwerkt, van binnenuit (je sensoriale/ neurale lading) en van buitenaf het licht, de lucht, je belang, de luchtdruk, de geuren, geluiden op dat moment. Al te gemakkelijk maken we de werkelijkheid los uit dat eigen moment waardoor de dingen geabstraheerd worden en onze fantasie er graag en rap mee op de loop gaat. Oog voor momentaanheid is een tool tegen narrativering, dat dan al gauw zelfbegoocheling wordt. We zien te snel wat we willen zodat de wijze van waarnemen doorslaggevend wordt. Zoals het afpellen van sedimenten in de geologie uiterste precisie vergt, laagje voor laagje bloot leggen, zo nauwkeurig moeten we de werkelijkheid intact laten en beschouwen. Realiter blijven en dat ook, júist tegenover jezelf. Wij mensen lijken daarvoor niet in de wieg gelegd. Wij zien domweg wat ons het best schikt. Als overlevingsmechaniek is dat misschien zo slecht nog niet, maar van zuivere waarneming is dan geen sprake meer. Onze waarneming is in de loop van onze evolutie ontstaan en is primair gericht op zelfbehoud en in het kielzog daarvan, zelfrechtvaardiging.

Momentaanheid en hermeneutiek.

Besef van momentaanheid vraagt achterdocht jegens “de dynamiek, de wisselende referenties per moment”, alles zo goed mogelijk bewust van onze behoefte aan samenhang. Waarnemen met desaveu. Prioriteit voor realiteit. Ook als mensen dezelfde feiten beschouwen, kunnen hun waarnemingen sterk uiteen lopen. Onderzoek aan de juistheid van getuigenverklaringen toont dat telkens opnieuw aan. Het is kennelijk een evolutionaire verdienste om aldus conveniërend te beschouwen zoals ook religie van een afstand beschouwd voor al een perfecte tranquillizer is. De narcist in ieder van ons reikt zichzelf aldus prijzen uit ook al is dat strijdig met de moraal die voorschrijft eerlijk (oprecht, objectief, waarachtig) te zijn. (Kunst en kerken als time out van de survival obsessie?)

Die werkelijkheid is telkens maar heel eventjes “aan het woord” en wie bewust signaleert en alert reageert, komt tot wat wel de hermeneutische methode wordt genoemd; het plan ontstaat tijdens de uitvoering. De actuele staat van de dingen stuurt de deelnemers aan. Zoals tijdens dansen, wavesurfen, autorijden, skydiven en last but not least omgaan met de andere mensen. Vooraf en vanaf de tekentafel is het moment suprême maar ten dele voor te bereiden. De volle voortdravende werkelijkheid verdient alle aandacht en de menselijke neiging tot narrativering en geruststelling moet voor even in de wachtstand of desnoods tenminste ëxpliciet gemaakt worden, nu eerst die wave “afriden” ! The proof of the pudding is in the eating.

Tijdmisplaatstheid.

Besef van momentaanheid kan je er ook toe brengen om sentimenten te weerstaan, oude spullen alsnog weg te gooien (stammen uit een ander frame en ontberen de betekenis van destijds) alles als een soort inverse van spijt, tijdmisplaatstheid. Zoals ook de goed bedoelde herhaling van een eerder geslaagd feestje of dagje-uit nogal eens mis gaat door te weinig begrip voor momentgebondenheid van menselijke beleving en werkelijkheidsondervinding.

Welbewust omgaan met momentgebondenheid zien we ook in spoken word en events zoals instant muziek (al heeft iedere life-uitvoering ook van partituur gespeeld een eigen invulling). Dat allemaal benadrukt en viert de weergaloze uniciteit van ieder moment. Ik vergelijk dat met vuurtje stoken en geen vuur is hetzelfde.

Oog voor momentaanheid, voor de eenmaligheid van elk moment mag ook aanleiding zijn om op latere leeftijd niet te snel te klagen over de huidige dag en haar pijntjes, want laten we in het oog houden dat het mooie van gisteren ook nú nog doorklinkt. Het mooie van toen heeft nu nog steeds betekenis. Liever niet te lang hangen in de klacht, de bleus dat het voorbij is, want zoals gezegd wordt dat je pas dood bent als er niemand meer aan je denkt, zo zijn je mooie momenten pas echt weg wanneer ze niet meer in jouw personalicum (ruime versie van het sensorium) rondechoëen. Het lijkt er wel eens op dat stervenden, ongeneeslijk zieken hun leven als vergeefs beschouwen, maar de mooie dingen zijn er toch maar wel geweest. Zoals mijn moeder aan het eind van een fijne dag wel eens zei: ” Zo, deze dag nemen ze me niet meer af”. We zijn hier ook weer terug bij de echtscheiding die niet terugwerkend het gehele huwelijk vergeefs maakt.

Zo ook hoort men wel zeggen “ik zou mijn leven zó weer eender over doen” en de ondoenlijkheid hiervan ligt besloten in momentaanheid en zo’n uitspraak moet dan ook maar beschouwd worden als een algemene uiting van tervredenheid over dat bestaan. Zo’n uitspraak is een abstractie.

Momentaanheid en tijdrekening door de kalender en de klok.
Moet ik verband/ verbinding zoeken tussen bewustheid van momentaniteit en kalenderdenken ? Lijkt me wel. De kalender die ons een suggestie van circulariteit aanlevert met verdoezeling van de uniciteit van ieder moment. Kalenderdenken voert ons weg van het hier bepleite besef, het abstraheert, legt een cultuurlijk raster over de eindeloze tijdlijn en zoekt aansluiting bij de bewegingen in het ons omgevende heelal. Ik neem de kalender niet geheel serieus, ervaar het als een kunstje. “ce ci, n’est pas une pipe”. Wat mij betreft is dit seculiere religie, structuurzucht. “it ain’t necessarily so”. maar evenals bij medicijnen zal hier tenminste een placebo-effect werkzaam zijn en als het de hordes dan kalmeert, dan maar een kalender omgeven met wat religie. Ik wil maar zeggen, de kalender is een cultuurlijk dingetje, iets uit een trucendoosje, althans zo voel ik het.

Abstraheren is wat de mens maar al te snel doet met de daaruit voortkomende voorkeur voor meningen boven feiten. Dromers, liefhebbers van sprookjes zijn we, elfjes eigenlijk. De werkelijkheid is het eerste wat we maar wat graag loslaten, afschaffen liefst zoals in kunst en religie normaal is. Als we al in staat zijn feiten vast te nemen, te bevatten, want behalve handelend in het moment (bandrecorderkopmetafoor), direct deelnemend, surfend, is taal de tang waarmee we er een greep naar doen. We verwijzen en dan opeens is taal een rare gereedschapskist. Verwoording geeft al te snel schijnduidelijkheid. De blinde vlekken die hierbij tot verwaarlozing van de werkelijkheid leiden, meen ik hier aan de orde te stellen. Taal speelt hier een kolossale en ook al snel een misleidende rol en geeft ruimte aan propaganda, religie maar evengoed aan wetenschap en vredesonderhandelingen. Maar taal zit vol gevaar. Ik zie mensen er mee bezig als op een ingezeepte helling.

In al dat (zelfrechtvaardigende) abstraheren wordt veel van de complete horizon van het moment al snel verontachtzaamd. Zelfs zo sterk dat we vaak nauwelijks aanwezig zijn bij wat we doen. “Vooruit leven, achteruit begrijpen”, betekent doorgaans weinig anders dan dat achteraf geduid wordt, ofwel wordt het feitencomplex “ingepast” in de gewenste althans behapbare voorstelling van zaken. Ik klaag die zelfredzaamheid niet aan, want zonder ‘verhaal’, comfortzône, zienswijze, duiding is beschouwen onmogelijk (vermoedelijk faalt taal zonder enig soort horizon) en dat geldt onverminderd voor het eigen moment. Maar ik kijk met achterdocht naar canon, communicatietechniek en religie. Elders werk ik uit dat zonder forceren/ structureren/ liegen/ reliegen, you name it, er niet snel een objectief waarlijke samenhang gevonden. (Geldingsdrang is niemand vreemd en begint al op het schoolplein als gevecht om respect, en “mee” mogen doen of liever nog “gevraagd worden”.) Zonder sprookjesbos (denk ook aan kunst) is er hier op aarde niet veel aan voor de mens.

Ten hoogste immers leveren wij elkaar en vissen wij uit de omgeving ‘bouwstenen’ waarmee wij een leefbaar of prettig zeldbeeld samenstellen. Precies zoals de canon (in Ned bij voorkeur met miskenning van slavernij en VOC-criminaliteit.) een canon die immers ook maar een mandje afgestemd op het comfort van hen die overleven is. Als een comfortzone voor gemeenschappen. Niet zozeer waar maar verbindend en intern vredelievend mitsdien en voor al dáárdoor gelegitimeerd. De scheefheid hiervan verschilt niet van de verleiding van machthebbers en machtzoekers om een simpel narratief, propaganda, te hanteren om de massa onder één noemer te krijgen. Con-verseren is naar elkaar toe praten, elkaar tegemoet komen en dat scheelt maar weinig met “elkaar naar de bek praten” dat dan weer niet goed zou zijn. In een ander schrijfsel betoog ik dat de bureaucratie geen canon verdraagt. Het is saai, naar, inefficiënt maar het is het hoogst haalbare. Helaas “verkoopt” het slecht en wensen de hordes een verhaal.

Wat heb je aan al dit ge-besef ?
Het zou bij voorbeeld een betere levensloopplanning kunnen opleveren, beter dan door “bloemschikken”, cherrypicking of hoe je het opleggen van een rechtvaardigend verhaal aan je leven met verontachtzaming van de werkelijke gang van zaken ook maar wilt noemen.

Zo goed mogelijk realiter te leven met minder sprookjes om je heen geeft uiteindelijk meer grip op de werkelijke gang van zaken. Het is in de eerste plaats een zelfrelativering en aldus een manier om dichter bij feiten te komen door jezelf desnoods voor eventjes, op te schorten. En dat geeft meer grip op je leven. Het verbetert de werking van “het stuur” waarvan ik al zo vaak heb beweerd dat ieders bestaan daar mee is uitgerust. Het wordt te weinig en te ondoordacht gebruikt.

Ook geeft het een beter inzicht in de eigen gebruiksaanwijzing, talenten, voor- en afkeur zodat het bestaan je gaandeweg beter kan gaan passen. Een deel van de menselijke conditie zal altijd wel onduidbaar blijven. Ook brengt het ruimte voor mijn uitgangspunt dat het beter, dwz gemakkelijker, is om jezelf, cq je beschouwing te veranderen dan dat je de rest van de wereld moet aanpassen aan je inzichten. Intussen hoef je geen sprookjes af te zweren. Je kunt geloven in welke god dan ook, terwijl je daarnaast inziet dat het ook anders kan. Religie, ideologie als keuze en niet als lot. Wetend dat er meerdere ‘waarheden’ zijn waarna jij met overgave in jouw zuil rond kan gaan.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.