De moraal van moraal, kunst, mode, religie, democratie, geld, propaganda

Over de loze oorsprong van mode, kunst, religie, propaganda, de canon, geld, recht en moraal.

“Door de stilte en de eenzaamheid beleefde ik het vuur en de zelfverzonnen mystiek als zuiver en echt, zoals dat gaat wanneer onze gedachten het vacuüm van de radicale overtuiging bereiken.” T. Wieringa.

Intro. Mode, moraal, kunst, religie, geld, recht, een canon, propaganda, politiek, dat allemaal draagt bij aan ons mens- en mensheid-zijn doordat telkens verbinding zowel als onderscheid teweeg wordt gebracht. Reliëf in de beleving van het menselijk domein. Maar niemand heeft wijsheid in pacht. Goeroes en hun godheden, modekoningen, staatshoofden, allen hebben zichzelf verzonnen. Nader beschouwd blijkt zelfs oprechtheid en het morele kompas weinig meer te zijn dan de uitwerking van eigenbelang en dat is goed genoeg nu het gebod tot naastenliefde volgens mij niet tot opofferen oproept maar benadrukt dat goed zijn voor de ander in de eerste plaats voor jouzelf het allerbeste is. Naastenliefde als eigen belang en niet als moraalgerelateerd altruïsme zoals de gangbare uitleg luidt. We worden pas mens in relatie tot de anderen. Eén mens is geen mens. Wat anders had die Jezus, een veel geciteerde en aangeroepen moraalridder, kunnen bedoelen toen hij de tien geboden samenvatte ? En ook, nee zèlfs schuld is relatief. Menora’s, khamsa’s, tingsha’s, swastika’s, tesla’s, picasso’s, tattoo’s, harley’s, euro’s, karma’s, chakra’s, oscars, de stropdas, de hadj, onze driekleur, de Taj Mahal, Versailles, de Kumbh Mela, het hoort allemaal op zijn best thuis in de Efteling. Van mij mág het allemaal maar dan graag met een knipoog. Ons bestaan is nogal wat platter dan wijzelf lijken te willen en die wil, die hoop is weer de oorsprong van de zelfgesmede waarheid die als  objectief moet gelden.

En ik zie geen verschil tussen mode (fashion), kunst, moraal, recht, religie en zelfs geld als het gaat om de ankers, de grondslagen waaruit daar voor-schriften, normen en waarden voortkomen. Predicaties binnen die disciplines beginnen telkens als ‘gefluister in het duister’, hoe graag ook veel mensen menen dat daar hoogwaardiger bronnen de regie voeren. Zoals een Nederlandse schrijver en velen met haar uit het niets betogen dat er hoge en lage kunst is. Shakespearre zou wel raad met hen weten. Helaas voor hen is er niets groters, goddelijkers, diepers of oorspronkelijkers aan te roepen dan het beredderen van het eigen hachje. Zieners zoals priesters, voorgangers, modekoningen, wettenmakers, kunstenaars, goeroe’s, sjamanen, kruidendokters ze staren allemaal in hetzelfde niets, putten allen uit dezelfde leegte ondanks steunbewijs van relikwieën, relieken, vertellingen, totempalen, getuigenissen, openbaringen, prijsuitreikingen, leerstoelen, imposante gebouwen voor de bijbehorende instituten en zo voort. Het is niet meer dan propaganda. De verdienste van preken, spreuken en voorschriften binnen de genoemde disciplines is op zijn best selffullfilling zoals het placebo-effect de werking van medicijnen daadwerkelijk ondersteunt en daarmee en passant de homeopathie haar belangrijkste reden van bestaan geeft. Dat gefluister verschaft een leuke opmaat voor onze waarneming maar laat toch duidelijk zijn dat het telkens om trucjes gaat, middelen die door niets anders dan hun effect kunnen worden gerechtvaardigd hoewel juist de toegedichte  hoogwaardige oorsprong het bijzondere gezag zou moeten verlenen. Dat effect, het reliëf is wat deze middelen legitimeert maar hun inhoud van het aanvankelijke gefluister is loos. Zie de mens in zijn “nieuwe kleren”.

Er gebeurt niets zonder oorzaak maar veel zonder reden. Wen er maar aan. De mens intussen klampt zich vast aan aarding, verankering in een verklarende verbinding met de wereld, het heelal desnoods, om ons heen, een reden van bestaan. We hebben weinig meer dan “Darwin” en de rest is gissen. De mensheid ontbeert een reden. De wetenschap verschaft ons wat inzichten en fijne spulletjes maar de existentie wordt door haar niet verhelderd. Er is geen heilige graal anders dan in ons verlangen zoals de wiskunde zich binnen onze waarneming afspeelt en niet in het ons omgevende. In de grond van de zaak slaat ons bestaan nergens op en dat kun je naar believen als een bevrijding of als ontgoocheling ondergaan. In “pleidooi voor een roes” sta ik daar bij stil.

Moraal. Zélfs moraal met in het kielzog religie heeft niet meer dan een facilitaire, ordenende functie en wordt “domweg” bijgesteld als de uitkomst niet langer voldoet net als in mode, kunstopvattingen en rechtsregels (een revolutie die slaagt, is wettig). Moraal, religieus of niet, vormt zo de echo of de oerknal van cultuurverschillen. En relativiteit is troef. Goedgelovig als een kind, stervend voor god of vaderland pakt de mens de wapens op. Het eigen deugen vereist  het niet deugen van vele anderen. Dat moet omdat het moet. Van god of sinterklaas, de sjamaan, de dokter, who-ever, maar ‘your guess is as good as mine’. Maar het uitkomst van moraal is daarmee weinig anders dan dat van verdovende middelen, bouwstenen voor een passende waan. Als tattooages voor het eigen feelgood. Moraal is dan nog steeds niet vòòr- of bóven- evenmin als religie waar zonneklaar is dat de mens zijn God naar zijn evenbeeld heeft geschapen en niet andersom. Gelukkig ook verschijnen we rond het eind van het leven niet voor het aangezicht van een god maar ten hoogste voor onszelf. Dat lijkt me ook al genoeg “opdracht”. En wees eerlijk, vrienden zijn toch vooral mensen die elkaar naar de mond praten met hun ‘moraal’ als vriendenlijm die weer uit naastenliefde ofwel eigen belang wordt gewonnen. Wat moet je zeggen als een innige vriend zijn diepste mening, kunstwerk, gedicht of wat ook aan je voor houdt en je rilt ervan ? Eerlijkheid is dan in niemands belang. Een woordenspel moet dan redding brengen en taal leent zich daar gelukkig wonderlijk goed voor. Moraal lijkt daarmee veeleer op verplaatsbare ankergrond waarmee geschoven wordt naarmate het ons uitkomt. De weg van primaat naar dominant zoogdier is geplaveid met weinig anders dan opportunisme.

“Moreel kompas” suggereert analogie met een mensonafhankelijke houvast zoals bij aardmagnetisme maar bij moraal komt slechts het konijn uit de hoed dat we er zelf instopten. Elders beschrijf ik dat als het samenkomen van onze projecties en waarneming en de ontwikkeling van onze wanen die we hard nodig hebben. Als een moraal niet voldoet, is het een sta-in-de-weg en moet er aan gesleuteld worden net zo goed als aan wetten. Moraal moet de mens dienen en niet andersom. Moraal mag dan ongeschreven boven ons hooveren maar ik ontneem het hier het quasi-goddelijke aanzien. Het idee dat daar iets superieurs in huist, accepteer ik niet. Net zo min als in onze Rembrandts, Viktor en Rolf of Ai Weiwei of de tien geboden. De eerste was een opmerkelijke vakman en die modemannen en de kunstenaar weten het juiste midden te vinden tussen brutale waveriding en perceptiesturing. Vaak is moraal ingebed in verhalen die door overlevering de ronde deden en tot gelding kwamen zoals de Canterbury Tales en de Bijbelse verhalen naast allerlei belerende sprookjes en sages. Maar ik wil geen “gefluister in het duister”; ik doe het licht aan waarop het fluisteren verstomt, er niet blijkt te zijn. Hoop ik. De Middeleeuwen zijn leuk om over te lezen maar ik wil er niet naar terug. Mensen gooiden toen de pispot leeg op straat bijvoorbeeld.

En waarom niet stelen, bedriegen, moorden ? Omdat we zo prangend graag eerlijk zijn ? Een schoon geweten willen ? De klanken en connotatie van die woorden (klanken raken ons rechtstreeks zoals geur dat ook doet, verenigen, onderscheiden los van de betekenis van woorden) zijn ons als behoorlijk bijgebracht, ons sensorium gaat ervan ‘in het gareel’, compassie met de wereld bloeit op net als door een volkslied en verschaft sensoriaal welbevinden. De eigen goedheid wordt dan bijna tastbaar maar het sluitstuk van betekenis, van wat ons zinnig lijkt, is irrationeel. Al te graag neemt de mens plaats, valt vermoeid neer op de ligstoel van het eigen gelijk. De zelfbegoocheling is voltooid en hoe intelligenter de waarnemer hoe geraffineerder zijn ‘leugens’. Tevredenheid is deels lichamelijk en mede daardoor onberedeneerbaar. Zoals fijne geur en smaak ‘luisteren naar het lijf’ betekent. “Oprecht zijn” klinkt fijn, laat de klokken luiden, maar wat is eerlijk, oprecht ? Een revolutie die slaagt, is wettig en ergens tussen de juiste darminhoud, een goede nachtrust en de ondervinding van respect slaken we de kreet die geluk aantoont, zomaar !  En hoe fijn is het als we dat met elkaar menen te voelen en te vieren zoals op de bijeenkomst van Titan, een goudencirkelspel waar ik ooit bij mocht zijn. Het was een praktikum “geraffineerde zelfbegoocheling” en de zaal werd lyrisch. Leven aan de hand van de waarheid, werkelijkheid ? Welnu, de waarheid zelf is niet eerlijk. We zoek het gareel niet om normen hoog te houden for the sake of it maar om niet strafbaar te zijn of nagewezen te worden. “Stelen hoort niet” en de kassière geef je het teveel aan wisselgeld terug, maar waarom precies ? Om intrinsiek goed te doen ? Om eerlijk te zijn ? Om elfje te worden ?  Omdat leugens en bedrog slecht zijn, slecht maken ? Wat is een slecht mens anders dan iemand die de groepscohesie miskent ? Dat is een spelbreker, maar daarmee nog geen duivel.

Een verwante vraag is of taalgebruik zonder “liegen” mogelijk is. Als de waarheid zichzelf niet als onontkoombare versie aanbiedt, wordt interpretatie noodzakelijk waarnaast wij als waar-nemers ieder voor zich nu eenmaal bijmengen door projectie vanuit onze perceptie, onze onvermijdelijke zelfrechtvaardigende vooringenomenheid en dan is iedere versie van de werkelijkheid een uitkomst van een serie beslissingen. Beslissingen die veelal onbewust en impliciet genomen worden. De werkelijkheid is daarmee telkens opnieuw een instantane creatie. Door dat onbewuste impliciete ontstaat schemer van waaruit gefluisterd kan worden. In de battle of truthes die zo ontstaat, is de beste taalgebruiker een winnaar in velerlei opzichten. Het lijkt er voorts op dat intelligentie intens verknoopt is met taalbeheersing waardoor de “dommen” kansloos zijn in de jacht op macht of representatie in het taalspel, het talige gebouw dat democratie heet. Dit geldt in het groot (samenleving) en in het klein (conversaties) en als die ‘minderen’ het taal-, het frame-spel niet weten te winnen is hun woede snel gewekt waarna opstand en amok niet ver weg zijn. Propaganda overbrugt zulk gemis door langs de weg van emoties, symbolen en waltdisneytaal het adressaat aan te spreken. Propaganda gaat voorbij aan argumentatie en legt zichzelf op overrompelende wijze op aan het gehoor. Precies zoals geur dat vermag te doen. Keuzes gemaakt op deels lichamelijke sensaties. De perceptie heeft mede een somatische oorsprong. Maar als connotaties zo gemakkelijk de boventoon gaan voeren, wordt duidelijk dat de democratisch, bureaucratische werkelijkheid van neutraliteit, nuchterheid, coalities en compromissen altijd te vrezen zal hebben van de aangrijpende, overrompelende kracht van verhalen en beeldtaal. Achteruit redenerend schept men een moraal passend bij het gewenste effect zoals de mens god naar zijn evenbeeld schiep en dat precies andersom probeert uit te venten. 

Veel moraliserend denken blijft ‘onder de pet’, onbelicht en onverwoord, keurig verpakt in protocol, etiquette, beleefdheid, diplomatie. Omdat het zo hoogst persoonlijk is, houdt men de kaarten tegen borst net als met politieke voorkeuren. Men strekt zichzelf tot mythe. 

Religie. De mensheid staat pijnlijk alleen wat ook mijn persoonlijke zwamkampioenen Henk Binnendijk, F.H. Breukelmans, Henk Poot, taalgoochelaars van de bovenste plank, beweren. Behalve wat placebo-effect van de aangehangen waan is er meer mist dan heil van te verwachten: waar is dat wat je gelooft, je geloof komt voort uit je wil, je hoop en wordt begrensd door wat je ten hoogste kunt bevatten. Waarnemen als perceptionele activiteit. Evenals met canons en propaganda maken we een denkbeeld “waar” als denkbeeldhouwers. “The eye of the beholder” komt ons overal tegemoet. Toen Mozes de berg afkwam met z’n stenen tafelen wist hij dat als geen ander. Hij had de ‘heilige wil’ onder de arm en ja, de naleving ervan bracht sturing, redding zelfs. En die sturing is de legitimatie. “es gibt nichts Praktischeres als ein gute Theorie”. Kerken functioneren zo als tankstations voor zingeving en je kunt tanken bij Allah, bij Jahweh, Boedha en al die anderen. En als geboden niet meer voldoen, gooien we ze aan de kant, desnoods met god en al. Het religieuze, heilige deel van religie hoort immers thuis in de Efteling of een ander sprookjesbos. De oorsprong is bijzaak. Het gaat in religie, zo werd mij ooit geleerd, om geloven/ aanvaarden “als een kind”. Min of meer klakkeloos. Om daarna als beloning een vervullend leven te hebben. Verleidelijk en gemakkelijk daaraan is dat je meedraait in een enorm instituut, gedragen door traditie, verhalen, relikwiën, liturgie, exegese, historie van het geloofde, van vervolging, lijden en zekerheid met hegemonie op lange termijn. Men stapt in een rijdende trein en kan “de conducteur” om informatie over alle levenskwesties vragen waartegenover ik in mijn eentje op de tast mijn weg, mijn houvast moet zoeken in deze existentie. En wie toetreedt tot een kerk, krijgt een grote vriendenkring als welkomstgeschenk. Bij de Jehova’s neemt dit waarlijk belachelijke vormen aan. Daar gebruikt men veel van dezelfde technieken als gouden cirkels zoals Titan dat was. Propaganda op z’n brutaalst; sturend op connotaties in ons sensorium. Tenenkrommend maar wat geeft het zolang het velen tot rust brengt. Opium voor het volk, kleren voor de keizer, everybody happy. Van mij krijgen niet alleen de heroinejunk en de alcoholist een beetje gelijk maar ook religiejunks ga ik niet voor de voeten lopen.

Gêne of angst voor de leegte van de dozen, voor de loze afkomst van religies wordt overschreeuwd met een felheid over de onweerlegbaarheid van de aangehangen voorstellingen, zoals ik die ook wel in voetbalstadions zie; mannen, vooral mannen, jong en oud met wijd opengesperde bekken zie ik bij religieuze betogingen overal op de wereld. De razernij van jihadisten en kettervervolgers in het algemeen is van dezelfde oorsprong als de meeste menselijke woede en komt rechtstreeks voort uit angst. En als ik dezer dagen beelden zie van bebaarde mannen in abaya’s met woedende blik en opengesperde monden die verblind de dood van deze of gene die hun Mohammed beledigde eisen, dan zie ik angst. Veel mannen, ook de seculieren, vallen in essentie samen met die pose. Wapperen met teksten, wijzen op voorgangers, bereidheid te sterven, de toewijding aan kerk- en tempelbouw, de wereld van het martelaarschap. Voor alle religies, moraal, modes en kunsten geldt in de grondslag ‘volgen zonder vragen’. Een geloofsspel van voorgangers en volgelingen. Als een onderdeel van ‘men’s search for meaning’. De aanleiding is dada. Vergeet gewoonweg waarom of waardoor je er ooit aan begon, maar geloof temidden van geloofsgenoten, je gratis vriendenkring inclusief de hoognodige andersdenkenden, de scapegoats, de ketters van wie je je zo pront weet te onderscheiden. Jij doet het goede. Jij bent binnen, als in een mentale compound. “Blijf van mijn zingeving af !!! het is al wat ik heb !!!” lees ik in die ogen en die wijd geopende mannenmuilen. 

Zoiets levert de keiharde standpunten van religieuzen op zoals die ten aanzien van euthanasie, geboortebeperking, neonatologie, gebruik van antibiotica en inentingen, homofilie en genderkwesties, geloofsplicht en de eindeloze koppeling van voorschriften voor praktische zaken die alle godgegeven zouden zijn. Religie als verpakking van een (meestal mannelijke) wil. Dat ging voor al goed in de tijd dat de meeste mensen analfabeet waren en de schriftgeleerden niet. Maar ook de keuze voor een politiek linkse- of rechtse inborst kan gebracht worden als stammend vanuit een al dan niet occult maar absolutistisch binnenste. Die sleutel waarin ieder zegt te staan. Uiteindelijk gaat men ook hier door de bocht en wordt geloof aangepast aan de behoefte zij het dat het dan tekstuitleg, exegese heet. De paus is aldus de Yves Saint Laurent van veel van het morele voor zo’n 1,4 miljard mensen die hun diepste denken aan hem over laten.

Kunst. In het domein van kunst (niet de ambachten) is de meest losgezongen vorm van branding te vinden. Beter gezegd wordt daar veelvuldig de dwaasheid gekroond en vooral de tomeloos rijken kunnen er niet genoeg van krijgen. Damien Hirst is daarvan dezer dagen het toombeeld. En ook hier huist de kwaliteit, de verdienste niet in de oorsprong maar in de uitwerking. Die afkomst, de inhoud is wederom van geen belang wat de kunstenaar er ook zo graag over wil vertellen. Op kunstopleidingen zag ik meermaals dat het framen, de woordenwolk, meer aandacht krijgt dan het materiaal. Geaardheid bijzaak. Ontaarding mitsdien. Waarna het effect zich laat gevoelen in een amalgaam van zucht naar zingeving, verbinding en andere vooral sociale aberraties. Wie verschaft ons de geschikte wanen door hulp bij het projecteren ? En, erger nog, in slechts decennia, verloopt dat alles soms nog cyclisch ook. Vooruitgang is illusie en mogelijk is juist dát de belangrijkste les die van abstracte kunst. Zelfs leegte, blakte is te beleven te bevragen door bijvoorbeeld 4 min stilte, lege doeken of lege expositiezalen. Als het maar schaars blijft.  

Mode. Ook hier is de oorsprong telkens illusoir. De zieners tappen uit lege vaten. Toonaangevers, modehuizen hebben zo alle ruimte om welke richting dan ook in te slaan. Zolang het maar pakt. Zolang de volgers hun gezag in stand laten. Geloven als een kind. Selffullfilling. Het is allemaal zo plat als een dubbeltje. Alles zoals in een vergadering bij acclamatie tot besluiten wordt gekomen. Zij die heen en weer gaan in de draaideur tussen “het vacuüm van de radicale overtuiging” en de hordes die naar een leidraad, een Mozes, een verhaal, een fijne waan snakken. Jagend op richting, op een patroon, smekend om onbetwijfelbaarheid, houvast zoekend in persoonlijkheidsstijlen. Alles, ja álles is make-up.

Je verschijning, je look is als eerste klap een daalder waard doordat beeldtaal met grote invasieve kracht ons besef vervult en dat vele malen sneller dan woorden dat vermogen. Er is niets wezenlijks veranderd sinds we over steppen en door bossen slopen, licht bevreesd voor alles wat beweegt en erop gebrand om in een oogwenk het kaf van koren te scheiden. Tegelijk is binnen een modestroming juist het geloof dat het beslist zus en zó moet cruciaal. Zó en niet anders. De volgers menen juist dat zij als geen ander de onderscheidende inhoud kunnen duiden, vinden een thuis in kleuren, vormen en een wereld aan subtiliteiten, uitgesponnen in make-up van velerlei aard. Kies wie je wilt lijken, wilt zijn. Uiterlijk is immers álles. Express yourself, become your look. Jij weet wat je wilt ook al heeft de modekoning zijn keuzes die jou tot wet strekken met gesloten ogen gemaakt. Telkens voor dat moment. Zoals Damien Hirst naar mijn indruk een fles wijn of wie weet wat naar binnen kiept om zijn wankele oprispingen vervolgens zelfverzekerd ten tonele te voeren. Mozes met z’n stenen tafelen, Mario Draghi met z’n opkoopgarantie van de Europese Centrale Bank, Viktor en Rolf met hun nieuwste zwierigheden, Boris Johnson met z’n Brexit. Allemaal hengelend naar en gokkend op vertrouwen van de hordes. 

Het nut, de functie of is het noodzaak van dat al ligt besloten in het ordenende effect dat rust en stabiliteit verschaft aan grote en kleine samenlevingen en hun deelnemers. De hordes immers willen vrede, betrouwbaar drinkwater en beschutting voor hun eigen fijne kleine leven, ook wel huisje, boompje, beestje genoemd. Ik noem dat geen individualisme want dat kijkt náár de mensen maar de epe kijkt vanúit ieder van hen. Met die eenpersoonsperceptie is ieder vertrouwd maar het onderscheid tussen beide lijkt nauwelijks aandacht te krijgen. Zie hoe journalisten, bestuurders, wetenschappers zich onverschillig bedienen van de sociologische kijk op de mensheid om te pas en te onpas de epe te hanteren.  Er gaat veel verkeerd als de hordes het openbaar debat enteren met hun huiskamerkijk op de wereld en populisten hen daarin voorgaan en aanmoedigen.

Gerechtigheid. En ook het recht ademt mee met wat het beste schikt. Opportuun of niet. Ook daar stamt niets af van hogerop, van edeler besef dan van het redden van het eigen hachje. Het effect is maatgevend en er is geen hogerhand. Alles even “koud” als verkeersregels. 

En laat ons niet klagen over inefficiëntie van bureaucratie zoals populisten dat te graag doen. Polderen is hoe we betalen voor vrede voor allen. De disciplinerende werking van ‘moraal’ en ‘recht’ bestaat voornamelijk in de angst buitengesloten te worden. Net als ooit in de speeltuin. Het maakt voor de orde ook niet uit of de “ingebouwde politie-agent” een blauw uniform, een kazuifel, een toga, djalaba of spijkerpak draagt zolang ordenende gehoorzaamheid het gevolg is en er zodoende meer haringen in de ton passen. Ieder houdt dan zichzelf bij de les.

Bij uitstek in het strafrecht zou moraal de leidraad moeten zijn. Luisteren naar “fluisteren in het donker” is wat dit beoogt. Praten over gerechtigheid wordt dan als putten uit lege dozen door zieners zonder zicht zoals tekenen zoeken in een wolkenpatroon of koffiedik. Maar het anker van gerechtigheid komt niet van buiten ons, als een absolutum, is niet te lezen tarot-kaarten, ayuaska sessies, winti -rituelen. Laat ons regendansen omdat dansen fijn kan zijn maar niet om regen uit te lokken. Laat ons geloven in een god maar met een knipoog, zingen en springen voor Allah en Jezus maar als mythe, als Canterbury=Tales. 

Gerechtigheid is een saai, taai bureaucratisch produkt, gammel, aanvechtbaar, kostbaar, kwetsbaar maar de beste machtsvrije distrubiteur van kansen en middelen over ieder van ons. Gerechtigheid ontleent legitimiteit aan haar effect niet anders dan verkeersregels. Ten behoeve van allen, niemand uitgezonderd, inclusie is nood- en hoofdzaak. Schulddenken zoals de mens maar al te graag doet is metafysica, is voodoo, winti, religie, windhandel. Schuld is ook al gauw onderdeel van wraakdenken. Poena mag over schade gaan, niet over schuld als morele categorie. 

Geld. Begint geld niet evengoed als lege doos nu de mens zich blijkt te bedienen van zo genaamd negatief geld ? Waarde die eerst ontstaat door schuldschepping, door het aanlijnen van een debiteur, een schuldenaar. Intrinsieke waarde heeft geld niet meer sinds de goudstandaard werd losgelaten. Geld is vertrouwen op terugbetaling in de toekomst. Een psychologische entiteit. Geld heeft zodoende  evenmin een afkomst als mode, religie, moraal en de disciplines die ik in dit stukje noem. Een volatiele tussenstap in de uitruil van goederen en diensten, een eigenschap die door “bedieningsknoppen” als inflatie, rente, kredietconcepten een dashboard heeft verschaft aan banken, verzekeringen en overheden waardoor de huidige doorgeslagen financialisering van mens en maatschappij mogelijk werd. Alles volkomen afhankelijk van vertrouwen cq geloof in het komende. En passant werd geld almaar virtueler, immaterieler. Geld is evenals beursaandelen geloof in waarde in toekomst van de debiteuren. Financiele instituten zijn uiteindelijk van een facilitaire functie door eigen ingrijpen, lobbyen, manipuleren op alle niveau’s geëvolueerd tot verdienmachines op een schaal die de echte economie doet verbleken. De ware economie, die van Jan Pen, is bijzaak geworden en daarmee zijn hordes, miljarden loonslaven voorop, pijnlijk gemarginaliseerd. De getrouwe hordes die 40 jaar lang schulden afbetalen, in files staan, afgevaardigden kiezen die vervolgens zonder gêne met lobbyisten samenleven, dineren en vakanties vieren, met wier pensioenaanspraken openlijk gesold wordt en die geketend door geligitimeerd misbruik van algemene voorwaarden nog slechts fopzeggenschap hebben, zij zijn de nieuwe slaven van deze tijd. De minderheid aan integere bestuurders die er beslist wel zijn, tollen machteloos door parlementen waar de dienst al lang niet meer wordt uitgemaakt. Hun democratie is een bezigheid voor de bühne. Rien ne va plus, het geld is niet meer van u.

Propaganda. Het voorgaande geldt onverminderd voor propaganda. De inhoud bestaat vaak in verheerlijking van de geschiedenis van een volk dan wel draait het om persoonsverheerlijking van een nieuwe redder, een bezem die gezegd wordt schoon te zullen vegen. Het richt zich tot hen die slechts vanuit zichzelf kunnen denken. Zij die niet verder kunnen of willen kijken dan hun epe. Het doel is dan de bundeling van machtsfactoren en aanvaarding van gezag van een persoon of structuur door de hordes, het kiesvee, die uiteindelijk nog slechts mogen juichen en applaudiseren als bij acclamatie. En die daarmee intens tevreden lijken te zijn. Scapegoats creëeren, emotioneren, simplificeren en de bureaucratie aanklagen, zie daar het verdienmodel van nationalisten en wereldwijd. Intussen is branding weinig anders dan het sleutelen aan de perceptie van mensen. Net als hypnose. Zij laten zich gemakkelijk verleiden zoals op straat te zien is aan wie wel en niet obees is, wie wel en niet veel rookt bij voorbeeld. 

Het is heel gemakkelijk om propaganda en branding af te wijzen als oneerbare manipulatie maar dan wordt miskend dat er zonder waan geen zinnigheid is, dat objectieve waarheid, afgezien van wetenschappelijke benaderingen, onmenselijk is en dat mensen in het dagelijks leven geleid worden door meningen door intuïtieve omgang met elkaar en de omgeving en dat daarbij de nood aan zingeving en zelfrechtvaardiging dominant zijn. Dit betekent weinig minder dan dat ook neutraal bedoelde democratieen maar moeilijk kunnen wegblijven bij platte technieken wanneer zoals dezer dagen populisme opkomt en ieders denken mee gaat in termen van branding en actieve waanvorming door het bespelen van de snarenstelsels, het sensorium van ieder betrokken individu. “Identiteitspolitiek” is een in dit verband gebruikt woord zo meen ik . 

Democratie met haar uitvoeringsorgaan bureaucratie is eenvoudig te bespotten om haar inefficiëntie en anonimiteit. Het is vaak opportuniteit ten top, meer wijn dan water. Velen zien niet in dat bureaucratie het hoogst haalbare is voor de neutrale en inclusieve behandeling van de belangen van allen en dat tegenover die inefficiëntie de verdienste van dat stelsel is te vinden in de versplintering van macht. Niemand heeft persoonlijke macht. Een apparaat dat overigens heel goed zou functioneren als softwareprogramma zoals in Estland wordt beproefd. De massa van de kiezers is helaas zeer gevoelig voor propaganda-technieken en wervingsinzichten uit de reclame- en televisiewereld. De verlegenheid hiermee in de Nederlandse politiek is dezer dagen voelbaar. Gevestigde politieke partijen hebben geen antwoord op de woeste effectiviteit van propaganda en neo-epiek door mediaclowns en rattenvangers die dezer dagen met hun simplisme parlementen gijzelen. En dat zelfs in Skandinavie waar gewoonlijk nuchterheid troef is en bureaucratie verregaand aanvaard wordt. Populisten suggereren juist dat de “doos van democratie” niet leeg en kleurloos is en zij overschrijven, overschreeuwen die anonimiteit met verhalen, banieren, en kleurrijk maar simpel engagement alles rondom een vastberaden leider. Wereldwijd zijn genadeloze adviesbureaus werkzaam die de inzichten van Machiavelli en Mussolini uitventen. Inmiddels is op vele plekken op de wereld al het waardevols van de deliberatieve democratie in gevaar. 

Slot. Ik betoog hier dat er geen voorafgaande diepzinnige grondslag is voor geldend recht,  heersende moraal, mode zo min als voor religie, kunst of geld. Niets daarvan heeft van edele oorsprong. De fenomenen ontberen intrinsieke waarde hoewel juist dát als hun verdienste wordt gezien. Nee, zeg ik, die betekenis, de waarde ontstaat telkens pas door het gebruik en het effect en dat vereist vertrouwen dat gaandeweg ontstaat.  Dat geldt voor de malle verzinsels van Damien Hirst niet minder dan (dezer dagen) voor de smalle pijpen en de lage broeken van Viktor en Rolf. Aandelen en ons geld hebben diezelfde eigenschap. Moraal en democratie komen evenmin uit de hemel maar zij kunnen eraan bijdragen het leven voor ieder van ons leefbaar te maken. Het zijn stuk voor stuk tooltjes waarvan de legitimiteit in de sociale functie besloten ligt. Functies waar kritisch naar gekeken mag worden en waaraan gesleuteld kan worden naarmate de mensheid daarmee gediend is. Initieel is er geen te resspecteren waarde. Niets ervan is godgegeven. Het is allemaal net zo plat als goed gereedschap.

Mailly le Camp, 14 februari 2019